زعفران

تهیه کننده: آزاده ارمندی گل سفیدی و سمیه میراحمدی

زعفران

zaferan_Fixd Saffron تیره زنبقیان Iridaceae , جنس crocus , گونه Sativa، راسته لیلیال­ها Liliales

مقدمه

زعفران یکی از ارزشمندترین رستنی­های ایران است که با رنگ و رایحه­ای دل انگیز و مزه­ای دلپذیر جهانیان را مجذوب خود کرده است. گیاهی چند ساله وکم توقع است و از بازدهی اقتصادی بسیار مناسبی نیز برخوردار است . زمان مصرف آب در زراعت زعفران موقعی از سال است که سایر محصولات به آب نیازی نداشته یا حداقل با مشکل کم آبی مواجه نمی­باشند.

بنابراین با توجه به شرایط خاص اقلیمی کشورمان که آب یکی از عوامل محدود کننده در توسعه کشاورزی است، زعفران گیاه مناسبی برای کاشت در مناطق خشک و نیمه خشک کشور می­باشد.

تاریخچه زعفران

درباره منشاء زعفران نظریه های مختلفی وجود دارد اما برخی شواهد و مستندات تاریخی موجود حاکی از آن است که رویشگاه اولیه آن ایران بوده و از دامنه های زاگرس و به ویژه الوند منشا گرفته است. زعفران ظاهراً بومی یونان و مناطق مدیترانه ای است ولی منشاء واقعی آن مانند بسیاری از گیاهان قدیمی گم شده است.

مشخصات گیاهشناسى

زعفران Saffron گیاهى است چند ساله و از تیره زنبقیان Iridaceae , جنس crocus , گونه Sativa، راسته لیلیال­ها Liliales میباشد.

پوشش گل از سه کاسبرگ وسه گلبرگ همرنگ بنفش تشکیل می شود، به طوریکه تشخیص کاسبرگها از گلبرگها مشکل می باشد.

untitledصصپیاز زعفران غده اى و توپر مى باشد و داراى چند پوست و یک مغز سفیدرنگ و شیرین است.پیازهاى جوان پوسته اى قهوه اى رنگ دارند ولى پیازهاى مادر چند پوسته دارند

تکثیر

تکثیر زعفران از طریق ایجاد پیازچه های  جدید که از پیاز مادر تولیــد می شود صورت می گیرد، زیرا به علت تریپلوئید بودن گیاه، بذری در آن تولید نمی­شود.

 پیاز زعفران در ماههای تابستان به صورت غیرفعال و راکد در زمین باقی می ماند و رشد دوباره خود را در حدود پایان تابستان شروع می نماید.

گونه های زعفران

جنس زعفران در ایران 9 گونه دارد که از این بین 4 گونه زعفران بنفش، زعفران گیلانی، زعفران خزری و زعفران آلمه ای انحصاری ایرانند و زعفران دوگلی، زاگرسی، جوقاسم و زیبا علاوه بر ایران در جنوب یوگسلاوی، یونان، آناتولی، عراق و قفقاز نیز می رویند.

v    زعفران زرد

v    زعفران بنفش

v    زعفران سفید

v    زعفران خزر

v    زعفران زیبا

v    زعفران زاگرس

v    زعفران زاگرس کلاله قرمز

v    زعفران گیلان

ترکیب شیمیایی کلاله

کلاله سه شاخه زعفران حاوی مواد معدنی، آب، موسیلاژ، چربی، موم و یک اسانس معطر با کمی سینئول (Cineol) و مواد مؤثره می­باشند .

شرایط آب و هوایی

زعفران گیاهی است نیمه گرمسیری و در نقاطی که دارای زمستانهای ملایم و تابستان گرم و خشک باشد بخوبی می‌روید. مقاومت زعفران در مقابل سرما زیاد است تا حدود 20 درجه سانتیگراد زیر صفر را به خوبی تحمل می­کند. و لیکن چون دوران رشد آن مصادف با پائیز و زمستان و اوایل بهار است طبعا در این ایام به هوای مناسب و معتدلی نیاز دارد. در دوره خواب یا استراحت گیاه (تابستان) بارندگی یا آبیاری برای آن مضر است بنابراین کشت و کار آن در مناطق گیلان و مازندران و مناطق گرم جنوب کشور معمول نیست.
اراضی آفتاب گیر و بدون درخت که ضمنا در معرض بادهای سرد نیز نباشد برای رشد زعفران مناسب است. حداکثر دمای این گیاه بین 40 تا 35 درجه سانتیگراد و در ارتفاع بین 1300 تا 2300 متر از سطح دریا عملکرد خوبی را نشان داده است.

هر چه ارتفاع مزارع زعفران از سطح دریا بیشتر باشد کیفیت و عملکرد محصول نیز بیشتر است .

خاک

از آنجایی که پیاز زعفران مدت نسبتا زیادی (7 - 5 سال) در زمین می‌ماند,خاک زمین باید سبک یا ترکیبی از شن و رس باشد که پیاز بتواند در این مدت علاوه بر تامین مواد غذایی ، در مقابل شرایط خاص منطقه‌ای نیز مقاومت نماید.

بنابراین جهت رشد و نمو مناسب گیاه و تولید محصول مرغوب و مطلوب زمینهای حاصلخیز و زهکشی شده بدون درخت با خاک )لومی ، لیمونی ، رسی و شنی) و آهک‌دار که PH آن بین 8 - 7 باشد زعفران در زمینهایی که دارای قلوه سنگ یا علفهای هرز یا مواد آلی پوسیده نشده باشد محصول خوبی نمی‌دهد.

زعفران در زمین هاى شور، رسى یا خیلى شنى رشد نمى کند در ضمن این گیاه را باید در زمینى کاشت که از چند سال قبل در آن زعفران کشت نشده باشد.

آماده کردن زمین

برای تهیه زمین در زراعت مکانیزه زمین را در پائیز سال قبل از کشت بعد از پخش کود حیوانی پوسیده به مقدار 80-40 تن در هکتار و کود شیمیایی فسفر و پتاس مورد نیاز( براساس آزمون خاک )باید با گاو آهن شخم عمیق زد. سپس در بهار پس از قطع باران­های بهاری و انجام یک شخم متوسط یا دسیک، ضمن سله شکنی زمین را از وجود علفهای هرز پاک کرده و در اوایل بهار زمین را به صورت جوی و پشته در آورده و برای کشت پیاز آماده می­کنند. عمق و عرض جوی­ها در حدود 25-20 سانتی­متر و فاصله جوی­ها از یکدیگر حدود 45-35 سانتی­متر است.

مصرف 100 کیلو کود اوره به همراه 15 ـ 10 تن کود حیوانى براى هر سه سال یک بار مى تواند بهترین پیشنهاد براى کشاورز زعفران کار به حساب آید.

 انتخاب وآماده کردن پیازها

پیازها باید سالم، بدون زخم، شاداب و عارى از هر نوع بیمارى بوده و پوست هاى اضافى و کپه هر را جدا مى کنند. (کپه همان جاى ریشه زایى در ته پیاز است که چوب پنبه اى و خشک مى باشد) براى اینکه غده ها پس از کاشت مورد حمله آفات و امراض قرار نگیرند بهتر است قبل از کاشت با سموم جیوه اى از قبیل سرزان، ترى تیزان، گرانوزال و براى هر 100 کیلو پیاز 500 ـ 300 گرم سم مصرف نمود.

مقدار پیاز برای کاشت در هکتار بسته به ریزی و درشتی و تعداد آنها در هر چاله بین 5-3 تن متفاوت است.

زمان و عملیات کشت

پیاز زعفران را از موقع خزان بوته(اواخر خرداد) می‌توان کشت نمود ولی بهتر است از کاشت پیاز در اواخر تیر و اوایل مرداد خودداری شود زیرا در این موقع هوا و زمین بسیار گرم است و بیم آن می‌رود که رطوبت پیاز موقع جابجای از بین رفته و به آن صدمه وارد شود.

فواصل خطوط کاشت معمولاً بین 30 تا 20 سانتی­متر و فاصله پیازهای روی خطوط بین 10-5 سانتی­متر است. عمق کاشت بسته به شرایط آب و هوایی بین 20-10 سانتی­متر است در داخل هر چاله از 5 - 3 پیاز قرار می‌دهند. و سر پیازها باید رو به بالا قرار گیرد. کشت پیازها در عمق 20 سانتی­متر سبب می­شود که پیازها در زمستان از سرما و یخبندان و در تابستان از گرمازدگی مصون باشند. در مناطق گرمسیری عمق کم کاشت پیازها موجب می­شود که دوره خواب تابستانی پیازها طولانی گردد و احتمالاً گل کردن پیازها با زمان یخبندان مواجه شود

پس از انجام عمل کاشت روی شیارها را با ماله پوشانده و زراعت ردیفی به نظر می‌رسد.

اگر در سال هفتم به بعد غده ها بیرون آورده نشوند گیاه ضعیف شده و غده ها پوک مى گردند و پس از یکى دو سال به کلى از بین مى روند. در سال هفتم مقدار غده اى که از زمین مى توان بیرون آورد 5 برابر مقدار کشت شده در سال اول است.

آبیاری

بسته به وضعیت آب و هوایی منطقه از اواسط مهر تا دهه اول آبانماه آبیاری زعفران شروع می شود. اگر هوا گرمتر باشد دیرتر و هر گاه سرما زودرس باشد، در اوایل مهرماه مزرعه زعفران را آبیاری می کنند، باید دانست که آبیاری زودتر از موعد، موجب جلو افتادن رشد رویشی می شود و برعکس آبیاری دیروقت ممکن است موجب مواجه شدن گل ها با یخبندان شود.

آبیاری دوم بعد از تمام شدن برداشت گل ها صورت می گیرد.

 آبیاری‌های بعدی به فاصله هر 12 تا 24 روز یکبار (بسته به مدار آبیاری و وضعیت جوی) به جز در موارد یخبندان و بارندگی کافی، (به ویژه در مواقعی که پیازها سطحی کاشته شوند) انجام می شود. پس از آبیاری اول به فاصله 20 - 15 روز بعد از آن اولین گلهای زعفران ظاهر می‌شوند آب آخر در درشت شدن پیاز موثر است.

با توجه به اینکه  که گل کردن زعفران تا حدودی تابع آب اولیه می‌باشد لذا برای اینکه برداشت زعفران با مشکل مواجه نشود آب اول را در بین قطعات با فاصله چند روز تقسیم می‌کنند تا بدین وسیله دوران اوج گلدهی قطعات با یکدیگر همزمان نباشد. نیاز آبی زعفران نسبتاً پایین است.  

    علفهای هرز

وجین دستی علف های هرز بعد از هر آبیاری-استفاده از مالچ گیاهی وگیاهان پوششی -علفکش های باریککش گالانت-سونالان-بازگران وپهن برگکش، سنکور

آفات زعفران

کنه پیاز:تغذیه مستقیم از پیاز وایجاد زخم ولکه های سیاه وتولید گل های کوچک وفاقد کلاله                                                کنترل:عمق کشت باید20س باشد-جداکردن پیاز های آلوده-ضدعفونی بار کنه کش بروموپرپیلات وکلتان وآپولو... هردوسال یکبار خاک زراعی سبک به ارتفاع 2س در تابستاتن پخش کنید-تناوب با حبوبات وغلات لازم است-کود دامی پوسیده گاوی عاری از علف هرز باشد وکود مرغی وگوسفندی مناسب نیست   

 تریپس:لکه های روی برگ ...ضدعفونی پیازباگاچو-متاسیتوکس                                                                                                                                       جوندگان:خرگوش ها و موشها و گوزن واهووتشی... به علت سبز بون برگهازعفران در زمستان خوراک خوبی است         

      کنترل:تهیه طعمه مسموم با بلغور گندم که روغن زده شده وبافسفر دوزنگ- سم استرکنین-اربین فراوردهای میباشد که تکه های پارچه آغشته شده وبر چوب نصب میشود ودر ارتفاع5متری نصب وباعث فرار حیوانات خونگرم میشود-قرص فستوکسین یاکلروپیکرین یا دود اگزوز ماشین یاکپسول گاز شهری با یک لوله در لانه فروبرده مابقی سوراخها را مسدود میکنیم

   کنترل بیولوژیکی:استفاده از حصار وسدهای بلند ودر زیر زمین وتله های مناسب برای شکار-چسب ها-فرمون ها-کشت نعناع در اطراف زمین-سگ وگربه در زمین                                                                                                            بیماریهای زعفران:

زوال زعفران:در اثر قارچ ریزکتونیا ویولاسه بوجود می آیدوروی پیاز لکه های قرمزوبرامدگی وپوسیدن وخشک شدن میشود. کنترل:نکاشتن پیاز در زمینهای آلوده وبمدت6-8 سال-جمع آوری وسوزاندن آلودها-ضدعفونی زمین با سولفوردوکربن                                                                                                                                                                ورم پیاز:تولی ورمهای شاخی درپیازوپیازهای کوچک وبوته های کوتاه تر از حدمعمل هستند                               زردی برگها:در اثر کمبود عناصر-آهکی بودن زمین...                                                                                        

کنترل : استفاده از کود دامی و محلول پاشی با عناصر ماکرو و میکرو

برداشت

مزرعه زعفران در سال اول محصول قابل توجهى نخواهد داد و فقط تعدادى از غده ها که درشت بوده و ذخیره غذایى کافى داشته اند گل داده و تولید محصول مى کند.

موقع برداشت زعفران صبح زود، قبل از طلوع آفتاب است. چرا که در این زمان دمای هوا پایین است و گلها هنوز باز نشده­اند و احتمال صدمه مکانیکی به گل و آلودگی­های ثانویه در حین جابجایی کاهش خواهد یافت. برداشت گل زعفران بطور سنتی و با دست انجام می­گیرد.

هر کیلوگرم گل حدود 2000 تا 2700 گل است و بطور متوسط 3 مثقال زعفران می­دهد.

از هر هکتار حداقل 2 وحداکثر 5کیلوگرم زعفران بدست میاید!!!!!!!!!

خشک کردن

زعفران تازه را برای نگهداری طولانی­تر باید خشک نمود. روش خشک کردن تعیین کننده کیفیّت و ارزش نهایی زعفران می­باشد. عطر خاص زعفران در هنگام خشک کردن در اثر هیدرولیز شدن ترکیبات پیکروکروسین و آزاد کردن سافرانال تولید می­گردد.

در حال حاضر امکان کاربرد روش تستینگ (الک و هیتر) بعنوان روش معمول و همچنین دستگاههای خشک کن طبقاتی (صنعتی) به عنوان روش برتر در میان تولیدکنندگان وجود دارد.

روشهای خشکاندن

1. روش سنتی:

زعفرانهای دسته بندی شده را در داخل ظروفی که دارای سوراخهای ریزی است قرار داده و در سایه خشک میکنند.

2. روش تستینگ (الک و هیتر):

     این روش به روش اسپانیایی نیز شهرت دارد.

3. خشک کن صنعتی (طبقاتی)

 

223344

روش تستینگ                                         خشک کن صنعتی                 روش صنعتی

نگهداری

6uبا توجه به اینکه اسانس (مواد معطر) زعفران قابل تبخیر شدن است، در صورت نگهداری نامناسب به مرور زمان اسانس آن تبخیر شده و از اثرات دارویی و طعم و مزه­ی آن کاسته می­شود و مرغوبیت آن از دست می­رود.

پس از خشک کردن و سرد نمودن، زعفران را داخل ظروف مناسب قرار می­دهند. زعفران ممکن است در ظروف شیشه­ای، پاکت­های پلی اتیلنی، قوطی­های پلی اتیلنی و یا پاکت­های آلومینیومی لایه دار بسته بندی شود. زعفران باید در مکان بهداشتی، درجه حرارت و رطوبت مناسب و دور از نور نگهداری شود. درجه حرارت محل نگهداری زعفران نباید از 20 درجه سانتی­گراد بیشتر باشد.

خواص زعفران

به عنوان آرام بخش، خلط آور، نشاط آور، تحریک کننده معده، برطرف کننده اسپاسم، درمان اسهال خونی، سرخک، تب، یرقان، عفونت مجاری ادراری و درمان بیماری های پوستی

عوارض

کاربرد بیش از اندازه زعفران مخدر و خلسه آور بوده و ممکن است پس از تاثیر سبب شعف فوق العاده، فلجی و بی حسی شود. همچنین موجبات سقط جنین را فراهم آورد.

منابع

1-بهنیا، م. ر. زراعت زعفران. انتشارات دانشگاه تهران. 1370

2-ابریشمی، م. ح. شناخت زعفران ایران. انتشارات توسن تهران. 1366

3-حبیبی، م. ب و باقری کاظم آباد، ع.. زعفران، زراعت، فرآیند، ترکیبات شیمیایی و استانداردهای آن. انتشارات سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی خراسان. 1376 

4- خبر ایسکانیوز. گیاهشناسی زعفران . کدخبر: 263892-06-870905 . 1387

5-el Daly, E S. Protective effect of cysteine and vitamin E, Crocus sativus and   Nigella sativa extracts on cisplatin-induced toxicity in rats . V: 53    Issue: 2    P: 87-93. 1998  

6-Alam, A. Status and prospects of mechanization in saffron cultivation in   Kashmir.007 pp. 383-388                                                                                           

7-Nair, S. C.; Salomi, M. J.; Panikkar, B.;   Panikkar, K.   RModulatory effects    of      Crocus sativus   and Nigella sativa extracts on cisplatin-induced toxicity in mice    . Journal of Ethnopharmacology 1991 Vol. 31 No. 1 pp. 75-83                                

8-www.parsbiology.com                                                                                              

9-www.Wikipedia contributors, «Saffron,» Wikipedia, The Free Encyclopedia          

10-www. saffron.com                                                                                                  

 

 

تاریخ به روز رسانی:
1397/08/07
تعداد بازدید:
1500
وزارت جهاد کشاورزی
کلیه حقوق این سایت متعلق به وزارت جهاد کشاورزی می باشد
Powered by DorsaPortal