گل محمدی

Description: Image resultمقدمه

گل محمدی با نام علمی Rosa damascena از لحاظ طبقه‌بندی علمی در خانواده Rosaceae، جنس Rosa، گونه R. damascene قرار می‌گیرد.

تاریخچه گل محمدی در ایران حدود هفتصد سال پیش، یورش ناجوانمردانه قوم مغول به استان فارس و ویرانی اکثر شهرهای آن توسط سربازان چنگیز و بروز ناامنی در فارس، باعث شد که گل‌کاران و کشاورزان گل سرخ در پی یافتن مکانی باشند تا از هجوم مغولان در امان بمانند.

دشت‌های گل سرخ در اطراف کاشان به طور پراکنده وجود ندارد بلکه می‌توان نوار پهنی از آن را کیلومتر‌ها از دامنه کوه‌های کرکس، از «آزران» و «کامو» گرفته تا «نیاسر» و «دلیجان» و «برزک» و «قمصر» و «قهرود» مشاهده کرد، اگرچه پیشکوستان گل و گلاب‌گیری می‌گویند: «گل سرخ از قمصر به دیگر روستاهای اطراف رفته است.»

سازگاری گل محمدی

این گیاه بسیار مقاوم بوده و اکثر شرایط آب و هوایی را به خوبی تحمل می‌کند ولی اصولاً مناطق باز و آفتاب‌گیر با شب‌های نسبتاً خنک را ترجیح می‌دهد گل محمدی نسبت به شرایط محیطی سازگاری خوبی دارد. از بارزترین صفات گل محمدی (به‌خصوص گل محمدی کاشان) سازگاری آن نسبت به خشکی است برای کشت دیم مناسب است اگرچه کاهش عملکرد اقتصادی در آن مشاهده می‌شود. در برخی از مناطق کاشان، گل محمدی در طول سال تنها 1 الی 2 بار آبیاری می‌شود. علاوه بر این نسبت به شرایط نامساعد محیطی از قبیل شوری، سرما و فقر مواد غذایی خاک نیز سازگاری مناسبی دارد.

آب

 نسبت به کم‌آبی مقاوم بوده و بسته به منطقه کشت بین 7 تا 15 روز یک‌بار در زمان گل‌دهی و 20 تا 30 روز یک‌بار در دیگر دوره‌های رشد، آبیاری می‌شود. در کاشان آبیاری 5 تا 10 مرتبه با دوره آبیاری 12 تا 50 روز مرسوم می‌باشد

خاک

 خاک‌های حاصلخیز شنی-رسی دارای بافت نسبتاً خشک که هوا را به خوبی از خود عبور می‌دهد و دارای مقادیری مواد آلی پوسیده باشد و pH حدود 5/6 بهترین محیط رشد برای گل محمدی است.

دما

در بهار از جوانه‌های جانبی شاخه‌های یک‌ساله ساقه مولد گل به وجود می‌آید. اختلاف دمای 4-3 درجه سانتی‌گراد شب نسبت به‌روز، برای تشکیل جوانه‌ی گل بسیار مهم بوده و برای گل انگیزی، خواب زمستانه ضروری است.درجه حرارت در حدود 20-15 درجه سانتی‌گراد برای غنچه دهی لازم است. درجه حرارت زیاد و بادهای گرم و خشک، باعث رسیدن و باز شدن پیش از موعد گل‌ها و کاهش دوره گلدهی و کم شدن ترکیبات اسانس گل می‌شود.درجه حرارت 15-5 درجه سانتی‌گراد، تعداد گل‌های دارای اسانس خوب را تضمین می‌کند.درجه حرارت بسیار کم در شب مانع گلدهی می‌شود و حرارت بالای 20 درجه سانتی‌گراد، سنتز و تولید اسانس را افزایش می‌دهد.

رطوبت و باد

رطوبت نسبی 70 درصد، به تشکیل اسانس کمک می‌کند.بارندگی در زمان غنچه دهی، باعث خسارت به گل و کاهش محتویات اسانس می‌شود.دوره‌های آفتابی طولانی، گلدهی را تحریک می‌کند، اما وجود دوره‌های گرم و خشک در طول گلدهی، به سرعت محتویات اسانس را کم می‌کند.بادهای شدید، از لحاظ فیزیکی به گل صدمه زده و بادهای سرد، خشک و گرم باعث کاهش اسانس گل می‌شود.

نور

سایه، اثر خوبی بر گل‌دهی ندارد، اما در مناطقی که نور مستقیم خورشید شدید است، وجود سایه ضروری است. در مناطقی که گیاهان زیر آفتاب مستقیم قرار دارند، عملکرد اسانس گل، نسبت به گیاهانی که تحت شرایط سایه رشد می‌کنند، حدود نصف است.

ارتفاع

گلستان‌های موجود در ارتفاعات و شیب‌های شمالی، در مجموع از نظر کمی و کیفی محصول بهتری تولید می‌کنند. در مناطق گرمسیری، کشت گل محمدی فقط در ارتفاعات بالاتر موفق بوده است.این گیاه در ارتفاع 1600 متری و تا ارتفاعات بیش از 2300 متر نیز رشد خوبی دارد. مناطق تولید انبوه آن به طور عمده در ارتفاعات بیش از 1900 متر واقع است. اسانس گل‌ها در ارتفاعات بالاتر، از کیفیت بیشتری برخوردار است.

آماده‌سازی زمین

یکی از مهم‌ترین عملیات پیش از شروع کشت، شخم عمیق است. کاشت به شیوه دستی انجام می‌شود و فواصل ردیف‌ها و بوته‌ها بستگی به اهداف کاشت دارد. اگر هدف، احداث پرچین اطراف باغ باشد، فاصله ردیف‌ها 5/2-2 متر و فاصله بین بوته‌ها 5/1-1 متر در نظر گرفته می‌شود. درصورتی‌که هدف، احداث گلستان باشد در کشت کرتی فاصله‌ها را 5/3×5/2 متر و در جوی و پشته 3×2 متر در نظر می‌گیرند.(در شرایط دیم 4×3 می باشد.)

روش تکثیر

گل محمدی در کشور ما به روش‌های «قلمه زدن» و « از پاجوش» رایج است.  و امروزه از روش کشت بافتی جهت ثکثیر استفاده می شود.زمان کاشت پاجوشها از آبان ماه تا اوایل اسفندماه، پاجوش‌ها را به محل موردنظر انتقال داده و می‌کارند. پاجوش‌ها به فاصله 3 متر از یکدیگر بر روی پشته‌هایی به فاصله 4 متر و در چاله (حفره) به تعداد 3-2 عدد کاشته می‌شوند.عملیات تکثیر در مرحله خواب و استراحت گیاه صورت می‌گیرد. در کل این روش منسوخ شده است و بهتر است در تکثیر گل محمدی استفاده نشود.کشت پاییزه بر کشت بهاره برتری دارد؛ زیرا امکان استفاده از نزولات جوی را بیشتر و استقرار بهتر نهال‌ها را باعث شده و خطر گرمای بهار را در عدم استقرار نهال‌ها کاهش می‌دهد.

تکثیر از راه قلمه  به دو روش قلمه‌های سخت (خشبی) و در درجه دوم قلمه‌های نیمه سخت (نیمه خشبی) بیشترین مقدار ریشه‌زایی را داشته‌اند.

قلمه باید به ضخامت یک مداد و به طول 20 سانتی‌متر باشد و از بخش‌های چوبی شده و در حال خواب، انتخاب شود. در ادامه باید جوانه‌های انتهایی را حذف کرد. بهتر است انتهای قلمه را در یک پودر هورمونی ریشه‌زایی فرو برده و سپس قلمه را در عمق 10- 5/7 سانتی‌متری گلدان یا زمین کاشته شود..

داشت

عملیات داشت شامل عملیات هرس، آبیاری، کود دهی، مبارزه با علف‌های هرز و آفات است.

آبیاری

آب از جمله عوامل مؤثر در تولید اقتصادی گل محسوب می‌شود. هرچند همان‌طور که گفته شد درختچه‌های گل محمدی به شرایط کم‌آبی بسیار مقاوم هستند. شواهد نشان می‌دهد که آبیاری گلستان‌ها در زمان غنچه‌دهی و گل‌دهی بسیار مهم است.

کود دهی

کود حیوانی به میزان 40-20 تن در هکتار در پاییز و هر 5-4 سال یک‌بار داده می‌شود و اوره به میزان 200-100 کیلوگرم در هکتار به صورت تقسیط قبل و بعد از برداشت گل و کود فسفات حدود 300-200 کیلوگرم در پاییز همراه با کود دامی داده می‌شود.

هرس گل محمدی

گل محمدی برای گل‌دهی احتیاج به هرس ندارد. معمولاً هرس به دو منظور انجام می‌شود، اول حذف شاخه‌های خشک‌شده، آفت‌زده و مزاحم و دوم، جلوگیری از به وجود آمدن شاخه‌های بلند که چیدن گل را مشکل می‌کند.

آفات گل محمدی

گل محمدی دارای آفات مشترک با دیگر رُزها است. از مهم‌ترین آفات گل محمدی، جوانه خوار سبز، سوسک سرشاخه خوار، شته‌ها، کنه‌ها، شپشک و تریپ سها می‌باشند. انجام مراقبت‌های زراعی از قبیل عملکرد گل محمدی تأثیر مثبت دارد، بلکه در راستای مدیریت مهار آفات گل محمدی، نقش مهمی را ایفا می‌کند. مهم‌ترین بیماری آن سفیدک است.در کاشان سموم مصرفی برای کنترل آفات بیشتر گوزاتیون، مالاتیون و دیازینون و برای بیماری سفیدک، سموم سولفوره می‌باشد.

علف‌های هرز

انگل سِس یکی از مهم‌ترین و خطرناک‌ترین علف‌های هرز گل محمدی است.آشنا نبودن کشاورزان با نحوه مهار آن و وجود نداشتن سموم شیمیایی کارآمد، عملیات مهار این انگل را مشکل می‌کند. توانائی گیاه سِس به تولید بذر فراوان و تکثیر غیرجنسی، داشتن میزبان‌های متعدد، رشد بسیار سریع و حفظ قدرت رویش قطعات تا 6 روز، قدرت تهاجمی خوبی به این انگل داده است.

برداشت گل

برداشت گل از مهم‌ترین، حساس‌ترین و پرهزینه‌ترین عوامل تولید گل محمدی است. رنگ گلبرگ‌های آن هرچه سرخ‌تر باشد بهتر و برای گلاب‌گیری مناسب‌تر است.برداشت گل محمدی معمولاً در صبح زود و با تعداد کارگر زیاد شروع می‌شود. قسمت برداشت شده گلبرگ‌ها، نهنج و قسمتی از دمبرگ می‌باشد. یک کارگر به طور متوسط روزانه 30-25 کیلوگرم می‌تواند برداشت نماید. میزان گل تولیدشده در هکتار 3500 کیلوگرم می‌باشد. زمان برداشت گل محمدی در کاشان، حدوداً از اوایل خردادماه تا اواسط تیرماه است. این کار در هر منطقه 30-20 روز طول می‌کشد.گل محمدی پس از باز شدن، دوام کمی روی شاخه داشته و در صورت تأخیر، طی 24 ساعت رنگ آن سفید شده و می‌ریزد. بنابراین لازم است قبل از طلوع آفتاب و ترجیحاً در هوای خنک بامدادی، اقدام به برداشت روزانه گل‌های باز شده نمود تا یشترین مواد موثره گل حفظ شود.با گرم شدن هوا، گل‌های برداشت شده به سرعت پژمرده می‌شوند زیرا معمولاً گل‌ها روی هم انبار و فشرده می‌شوند، فعالیت‌های تخمیری شدت می‌یابد..

فاصله زمانی بین چیدن گل‌ها تا تحویل به واحدهای سنتی یا صنعتی فرآوری، بسیار مهم است.

در یک گلستان از سال سوم به بعد تولید گل، اقتصادی بوده و به طور معمول روند تولید گل تا زمان 9 تا 12 سالگی گیاه، «افزایشی» و پس از آن «کاهشی» است. با شروع روند کاهشی تولید، درختچه‌ها کف بر شده که به این عمل در اصطلاح «جوان‌سازی گلستان» می‌گویند.در هر منطقه، گل‌دهی طی 20 تا 30 روز کامل می‌شود. حداکثر گل‌دهی در فاصله زمانی 10 تا 20 روز از شروع آن است که اصطلاحاً به این زمان «شور گل‌دهی» می‌گویند. در مناطقی از ایران عملکرد 5 تا 7 تن گزارش شده است.

گلاب و اسانس

هم زمان با بهار و ماه‌های اردیبهشت و خرداد، گل‌های محمدی با عطری دل‌انگیز محیط پیرامون را عطر آگین می‌کنند.از هر 3000 کیلوگرم، حدود یک کیلو اسانس به دست می‌آید. اسانس رز یکی از عطرهای بسیار معروف می‌باشد که به طور وسیع در عطرسازی و سایر فراورده‌های آرایشی (پودر دندان و انواع پمادها) به عنوان خوش‌بوکننده به کار می‌رود.

ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی گلاب

گلاب باید از آب کاملاً بهداشتی تولید گشته و مشخصات آن به شرح زیر باشد.

ü      وضعیت ظاهری: شفاف روشن زلال- بدون لرد و رسوب- فاقد ذرات خارجی- بی‌رنگ

ü      بو: بوی مطبوع گل سرخ- فاقد بوی پختگی و ترشیدگی

ü      مزه: طعم ویژه گل سرخ مایل به تلخی

بسته‌بندی

از بطری‌های شیشه‌ای شفاف نو، استریل شده و بدون حباب هوا و یا ظروف پلاستیکی پلی‌اتیلن که جهت مصرف مواد غذایی مناسب باشد استفاده شود. این شیشه‌ها باید کاملاً تمیز، خشک و نو باشند.از درب غیر نفوذ آلومینیومی و یک‌بارمصرف استفاده شود.دارای برچسب مناسب حاوی درج اطلاعات شامل: نام کالا، میزان اسانس، تاریخ تولید و انقضا، حجم بطری، سری ساخت، نام و نشانی تولیدکننده باشد

پویش رئیسی کارشناس ارشد گیاهان دارویی سازمان 

تاریخ به روز رسانی:
1397/08/07
تعداد بازدید:
3087
وزارت جهاد کشاورزی
کلیه حقوق این سایت متعلق به وزارت جهاد کشاورزی می باشد
Powered by DorsaPortal